Journey to the Mind

ชีวิตประจำวันผมมักเกี่ยวข้องกับดนตรี

ผมก็เลยนึกเอาคำที่เกี่ยวกับดนตรีมานั่งรื้อค้นถอดรากถอดสแควร์รูทมันออกมา เผื่อจะเจออะไรดี ๆ เข้า

แล้วก็เจอจริง ๆ 

ถ้าท่านเป็นแฟนตัวยงของเทพปกรณัมกรีก ก็คงจะต้องรู้จัก “The Muses” เหล่าเทพีแห่งศิลปะทั้ง ๙ องค์ ต่างองค์ต่างก็ดูแลแขนงต่าง ๆ ทั้งการดนตรี กลอนกวี ลีลาศ นาฏศิลป์ ประวิติศาสตร์ ศิลปะ วัฒนธรรม ฯลฯ (แต่เจ๊เ-ยบนี่ไม่นับเป็นเทพีแห่งวัฒนธรรมนะ... หรืออยากจะนับก็แล้วแต่ท่าน) หรือใครเคยดูการ์ตูนเฮอร์คิวลิสของดิสนี่ย์ก็น่าจะพอคุ้น ๆ เทพีตัวเล็ก ๆ ที่ออกมาร้องเพลงสำเนียงคนดำบ้างแหละน่า

แล้วคำว่า Muses นี่แหละที่ทำให้เกิดคำอีกหลายคำตามมา

“Music” คำนี้ชัดเจนสุด ๆ ดูยังกับเป็น muse แล้วเติม suffix บ่งบอกความเป็นคุณศัพท์ยังไงยังงั้น
“Museum” ถ้าแปลตามรากศัพท์ก็คือ “สถานที่ของ Muses” --- ก็เหมาะสมดีหรอกนะ ดูสิ เก็บของมิวส์ ๆ ไว้เพียบ...
และอีกคำหนึ่ง “Mosaic” ถ้าแปลตามรากศัพท์ก็คือ “งานของ Muses” --- ไปเปิดพจนานุกรมศัพท์ศิลปะของราชบัณฑิตฯ เขาอธิบายว่า “การใช้วัสดุชิ้นเล็ก ๆ เรียงต่อกันเป็นภาพหรือลวดลายประดับ ติดต่อด้วยกาวหรือปูน บนผนัง พื้น หรือ เพดาน วัสดุที่ใช้อาจเป็นวัสดุสีเดียวกันหรือต่างสีกันก็ได้ ขึ้นอยู่กับความเหมาะสมและขนาดของชิ้นงานนนั้น ๆ ตัวอย่างวัสดุเช่น กรวด กระจก กระเบื้อง หิน หินอ่อน ฯลฯ” 
แต่ประวัติงานโมเสกยืนยาวกว่านั้น มันมีมาตั้งแต่สามพันปีก่อนโน่นที่พวกอียิปต์ใช้เปลือกหอยทำหรือพวกกรีกโบราณเอาหินอ่อนมาประดับผนังโบสถ์...

พูดถึง music ก็ต้องพูดถึง sound อันเป็นของเกี่ยวข้องกัน

ผมเคยเดาเล่น ๆ ไว้ว่าคำว่า “เสียง” ที่วิชาภาษาไทยม.ต้นบอกว่ามาจากคำเขมรว่า “สำเนียง” นั้นไปมีเสียงคล้าย ๆ กับคำว่า “สวน- / สวนะ” (บาลี) หรือ “ศฺรวณ” (สันสกฤต) ที่แปลว่าการฟัง นอกจากนั้นยังไปคล้ายคำว่า “sound” เสียด้วย! ก็เลยสงสัยว่ามันอาจจะไปมีรากศัพท์ที่พ้องต้องกันหรือเปล่า

ถ้าได้แต่เดาแล้วไม่ยอมค้นมันก็ไม่รู้ความจริงน่ะสิ --- แล้วว่าตัวเองทำไมนั่น

ค้นไปรื้อมาก็เลยไปเจอของดีเข้าอีกนั่นแหละ

รากศัพท์ของ sound ก็คือ “sonus” ในภาษาละตินที่พ้องกับ “svan-” (“สวน-”) ของบาลีสันสกฤต --- นั่นไงล่ะ

แล้ว sonus ก็ทำให้เกิดคำอีกมากมายตามมา 
รู้จักคลื่นเสียง “sonar” ไหมล่ะคุณ ?
หรือถ้าเป็นนักดนตรีก็น่าจะรู้จัก “sonata” ที่เป็นเพลงรูปแบบหนึ่ง (ผันมาจากคำอิตาลีว่า sonare แปลว่า ออกเสียง) 
หรือบทร้อยกรองประเภทหนึ่งที่ชื่อ “sonnet”

เคยมีเด็กที่เพิ่งหัดเล่นดนตรีมาถามผมว่า “unison” แปลว่าอะไร ?
ผมก็ล้อเล่นไปว่า มันคือ uni แปลว่า หนึ่ง บวกกับ son แปลว่า ลูกชาย unison ก็แปลว่าลูกชายคนเดียว --- เด็กน้อยผู้นี้ก็เชื่อไปอย่างหัวปักหัวปำ 
เลยต้องไปโอ๋แกใหม่ บอกว่า son น่ะ มาจาก sonus ที่แปลว่าเสียงต่างหาก แล้วที่ภาษาดนตรีเขาพูดว่า ขั้นคู่ unison ก็คือขั้นคู่ที่ประกอบด้วยโน้ตตัวเดียวกันสองตัวเล่นพร้อมกัน --- เอาเถอะ ใครไม่เข้าใจก็เอาไว้ก่อน

นอกจากนี้ มันยังเป็นส่วนประกอบของคำภาษาอังกฤษอีกหลายคำเช่น consonant dissonant resonant sonorous ฯลฯ

และเรื่องทั้งหมดมันก็น่าจะจบที่ตรงนี้ ถ้าหากว่าผมไม่ดันไปนึกถึงคำอีกคำหนึ่งขึ้นมา…

มีคำฝรั่งเศสที่ผมรู้จักอยู่คำหนึ่ง คือ “chanson” แปลว่า เพลง

คือนึกถึงเพราะว่ามันมีพยางค์ “son” ต่อท้ายนี่แหละ (จริง ๆ แล้วอาจจะไม่เกี่ยวข้องอะไรกันเลยด้วยซ้ำมั้ง)
แล้วคำว่า chanson มันก็ออกเสียงประมาณว่า “ชาง-ซอง”

ว่าเข้าไปนั่น! เรากำลังจะเข้าไปใกล้อีกหนึ่งคำ คือ “song”

แต่เดี๋ยวก่อน! ใจเย็น ๆ ค่อยเป็นค่อยไปน่าจะดีกว่า เดี๋ยวจะยิ่งออกอ่าวออกทะเล

กลับมาที่ chanson ก่อน ผมยังหาหลักฐานที่มาบ่งบอกว่ามันเกี่ยวพันกับ sonus ยังไงไม่เจอ แต่ไปเจออะไรบางอย่างที่น่าสนใจเหมือนกัน 

“chanson” มาจากภาษาละตินว่า “cantio” แปลว่า การร้องเพลง ผันมาจากคำว่า “canere” แปลว่า ร้องเพลง

“cantio” ยังทำให้เราพบศัพท์อีกหลายคำ 
“chant” สวด
ศัพท์เกี่ยวกับเรื่องการร้องเพลงหลายคำอย่าง cantata cantabile cantus canzona chanty ฯลฯ
เกี่ยวกับกลอน เช่น canto
และอยู่ในศัพท์ภาษาอังกฤษหลายคำอย่าง accent descant canticle cant incantation ฯลฯ

กลับมาที่ “song” โยงรากศัพท์ไปถึงภาษาอังกฤษโบราณว่า “sang” ซึ่งเป็นคำเดียวกับในภาษาเยอรมัน ส่วนภาษาดัตช์ใช้ “zang”
นอกจากนี้ยังมีคำว่า “gesang” ที่เป็นคำเยอรมันแปลว่า เพลง อีกด้วย

โอย เหนื่อย….

ผมว่าตอนนี้ผมอาจจะโชคดี (มั้ง) ที่ตอนนี้สมองส่วนที่เมื่อสักครู่ควานหาศัพท์ต่าง ๆ ของผมหยุดทำงาน ไม่นึกถึงคำอะไรต่ออีก

ถ้าเรียบเรียงเนื้อหาไม่ดีต้องขออภัย มันเยอะแยะจริง ๆ 

เอาเป็นว่า ถ้าหากมีใครรู้สิ่งใดเพิ่มเติมหรือทักท้วงประการใดก็ขอน้อมรับครับผม

อ้อ ผมยังติดคำว่า “เสียง / สำเนียง” อยู่ ถ้าใครรู้ช่วยแถลงไขด้วยขอรับ

แล้วจะพยายามอัพเดตบล็อกส่วนนี้บ่อย ๆ นะครับ

ขอบคุณที่เข้ามาอ่าน…

 (12-V-07)